In mijn dagelijkse praktijk hoor ik veel verlieservaringen en zie ik veel wanhoop, pijn en verdriet vanwege het verlies. Zowel individueel en collectief wordt verlies ervaren. Verlies dat zich stapelt, laag-op-laag.
Verlies dat nog-niet als verlies wordt ervaren omdat het te klein lijkt: we er nog-niet aan gewend zijn het zo te benoemen of misschien wel zijn opgevoed met de woorden ‘niet zeuren en doorgaan’. Of verlies waar we nog-niet bij stil kunnen staan omdat het juist te groot is, te pijnlijk om te bevatten. Of als het gaat om levend verlies en gedeeld verlies zonder het bewust te delen.
Levensbepalend!
Individueel verlies: de dood van een dierbare, verlies aan gezondheid, je baan, faillissement, een echtscheiding …
Collectief verlies: het verlies van een toekomst, baanzekerheid, klimaatverandering, het uitbreken van een oorlog, het ontbrekende perspectief …
Verlies van het vanzelfsprekende,
dat hoor ik mensen met levensbepalende verlieservaringen eigenlijk altijd zeggen. Het vanzelfsprekende is er ineens niet meer en dat wordt veelal beschreven als het verlies-na-het-verlies.
En of het nu gaat om een afdeling die gesloten wordt, ontslag tijdens je proeftijd zonder dat daar een goede reden voor is, de dood van je vriend, een echtscheiding na 37 jaar huwelijk, verlies van je gezondheid, de eenzijdige beëindiging van een vriendschap van 40 jaar … het is niet-langer vanzelfsprekend dat iets of iemand er nog is. Vanaf dat ene verlies-moment is alles anders en ervaar je, naast dit specifieke verlies, keer-op-keer een volgend verlies. Nooit meer de kerstborrel met het team, nooit meer met de client in gesprek, nooit meer uitbundig lachen met je allerbeste maat, nooit meer hoesten zonder angst dat het wellicht uitgezaaide kanker is, nooit meer aanwezig op belangrijke momenten in het leven van je gezin.
Nooit meer dat wat zo vanzelfsprekend was.
Zonder er gradaties aan op te hangen kan dus ieder verlies als levensbepalend worden ervaren. En dat is het dan ook op dat moment. Ook al lijkt het voor de buitenwereld klein verlies, het kan voor jou killing groot zijn omdat het op dat moment gepaard gaat met grote levensvraagstukken. Want hoe ga je om met het verlies, hoe lukt het jou om meanderend het gemis te doorleven. Hoe leef jij verder met het gemis en zonder die vanzelfsprekendheid?
Afgelopen week vroeg iemand mij: ‘wat is rouw eigenlijk?’ Een vraag die direct een tegenvraag stelt, want wat is het voor jou? Is rouw vergelijkbaar met liefde, met goede seks, met leren fietsen, met trouwe vriendschap …
Hoort rouw bij het leven en is er een leven zonder rouw?
Want waar leven is, is er immers verlies. Waar verlies is, is rouwruimte nodig om te ondervinden wat jij nodig hebt om het verlies te doorleven. En om te kunnen rouwen moet je het verlies gaan herkennen en het verdriet toelaten. Het als-het-ware recht in de ogen kijken en het te doorleven zodat je kunt door leven met het gemis van hetgeen altijd zo vanzelfsprekend was.